Δευτέρα, 20 Μαρτίου 2017

Το Μέγα Απόδειπνο

Του Β. Χαραλάμπους, θεολόγου
Το Μέγα Απόδειπνο αναγιγνώσκεται κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, μέχρι και τη Μεγάλη Τρίτη. Πριν τον 14ο αιώνα υπήρχε μόνο το Μέγα Απόδειπνο.  Μετά τον 14ο  αιώνα έγινε το Μικρό Απόδειπνο, λόγω της μεγάλης διάρκειας του Μεγάλου Αποδείπνου.
Το Μικρό Απόδειπνο αποτελεί σύντμηση του Μεγάλου Αποδείπνου. Η ανάγνωση Μεγάλου Αποδείπνου γίνεται από Δευτέρα μέχρι Πέμπτη κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Κάθε Τετάρτη εσπέρας στο τέλος της Προηγιασμένης Θείας Λειτουργίας αναγιγνώσκεται το Μικρό Απόδειπνο. Κατά τις Παρασκευές μαζί με τους Χαιρετισμούς στην Υπεραγία Θεοτόκο αναγιγνώσκεται το Μικρό Απόδειπνο. Το Μέγα Απόδειπνο στα Μοναστήρια αναγιγνώσκεται στον κυρίως Ναό, ενώ το Μικρό Απόδειπνο αναγιγνώσκεται στον νάρθηκα του Καθολικού των Μοναστηριών.  

Σε ορισμένα παλαιά χειρόγραφα η Ακολουθία του Μεγάλου Αποδείπνου αναγράφεται ως «Ακολουθία των προθυπνίων». Το Μέγα Απόδειπνο διασώζει την αρχαία μορφή της Ακολουθίας του Αποδείπνου. Το Μέγα Απόδειπνο ετελείτο εν είδη «Μικράς Αγρυπνίας». Η Ακολουθία του Μεγάλου Αποδείπνου διαβαζόταν «εν τοις κελλίοις», γι’ αυτό το Απόδειπνο (Μέγα Απόδειπνο και Μικρό Απόδειπνο), δεν έχει Μεγάλη Συναπτή ‘’ειρηνικά’’, ούτε εκτενή ή ‘’πληρωτικά’’ (όπως αναφέρει ο Ι. Φουντούλης στο σύγγραμμά του «Λειτουργική Α»).

Σύμφωνα με την τάξη της Εκκλησίας, κατά την πρώτη εβδομάδα των Νηστειών, από της Δευτέρας της Καθαράς, ο Ιερέας αναγιγνώσκει το Ιερό Ευαγγέλιο της ημέρας (της Παννυχίδος) από την Ωραία Πύλη.
Η τυπική διάταξη του Μεγάλου Αποδείπνου αρχίζει με το «Ευλογητός», το «Βασιλεύ ουράνιε», το Τρισάγιον και το «Δεύτε προσκυνήσωμεν».  Ακολουθεί η ανάγνωση των Ψαλμών (4ου, 6ου, 12ου, 24ου, 30ου και 90ου).  Θα πρέπει να σημειωθεί ότι κατά την πρώτη εβδομάδα των νηστειών, πριν τους προαναφερθέντες ψαλμούς, αναγιγνώσκεται ο 69ος Ψαλμός «Ο Θεός εις την βοήθειαν μου πρόσχες». Στο Μέγα Απόδειπνο παρατηρούμε ότι αναγιγνώσκονται πολύ περισσότεροι Ψαλμοί.  

Ο Ιωάννης Μ. Φουντούλης στο σύγγραμμά του «Απαντήσεις εις Λειτουργικάς απορίας» για το θέμα τούτο, θεωρεί λειτουργικώς άτοπο την επανάληψη του 69ου κατά την πρώτη εβδομάδα των νηστειών, σύμφωνα με το Τυπικόν του Κώδικος Σινά 1094, τα νεότερα χειρόγραφα τυπικά και την Αγιορείτικη τάξη των ημερών μας.

Η κατακλείδα του 4ου Ψαλμού αναφέρει «Από καρπού σίτου, οίνου και ελαίου αυτών επληθύνθησαν», «Εν ειρήνη επί το αυτό κοιμηθήσομαι, και υπνώσω». Ο στίχος «Από καρπού σίτου, οίνου και ελαίου αυτών επληθύνθησαν», έχει συμπεριληφθεί στην προσευχή μετά την τράπεζα, δικαιολογώντας και την ονομασία Απόδειπνο. Ο στίχος «Εν ειρήνη επί το αυτό κοιμηθήσομαι, και υπνώσω», δικαιολογεί την παλαιότερη ονομασία ως προσευχής πριν τον ύπνο, ως «Ακολουθίας των προθυπνίων». Επίσης ο στίχος από τον 6ο Ψαλμό αναφέρει «Εκοπίασα εν τω στεναγμώ μου, λούσω καθ’ εκάστην νύχτα την κλίνην μου, εν δάκρυσί μου την στρωμνήν μου βρέξω», καθώς και ο στίχος από τον 90ο Ψαλμό αναφέρει «Ου φοβηθήση από φόβου νυκτερινού, από βέλους πετομένου ημέρας».

Στην Ευχή του Μεγάλου Βασιλείου που αναγιγνώσκει ο ιερέας αναφέρει, «Πρόσδεξαι θυσίαν εσπερινήν, τας των χειρών ημών επάρσεις. Καταξίωσον δε ημάς και το νυχτερινόν στάδιον αμέμπτως διελθείν, απειράστους κακών, και λύτρωσαι ημάς από πάσης ταραχής και δειλίας, της του διαβόλου ημίν προσγινομένης», δικαιολογώντας την παλαιότερη ονομασία ως «Ακολουθία των προθυπνίων».  

Από τα τροπάρια που αναγιγνώσκονται μετά τα ψαλλόμενα στο «Μεθ’ ημών ο Θεός», «Την ημέραν διελθών, ευχαριστώ σοι, Κύριε, την εσπέραν αιτούμαι συν τη νυχτί αναμάρτητον, παράσχου μοι Σωτήρ και σώσον με» κλπ, παρατηρούμε ένα  διαδοχικό αίτημα για την εσπέρα και το νυχτερινό στάδιο. «Την εσπέραν αιτούμαι συν τη νυχτί αναμάρτητον», «την εσπέραν αιτούμαι συν τη νυχτί ασκανδάλιστον» και «την εσπέραν αιτούμαι συν τη νυχτί ανεπίβουλον», παρακαλούμε τον Κύριον.

Κατά το Μέγα Απόδειπνο αναγιγνώσκεται η ευχή του Οσίου Εφραίμ : «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μη μοι δως. Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισαι μοι τω σω δούλω.  Ναι, Κύριε Βασιλεύ δώρησαί μοι του οράν τα εμα πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου, ότι ευλογητός ει, εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». H ευχή του Οσίου Εφραίμ, αποτελεί την περίληψη της ακρίβειας του ήθους της εν Χριστώ ζωής.

Εκείνο που "χαρακτηρίζει" το Μέγα Απόδειπνο για τον Ορθόδοξο λαό είναι οι ψαλλόμενοι στίχοι «Μεθ’ ημών ο Θεός» και το «Κύριε των δυνάμεων». Για τους ψαλλόμενους στίχους «Μεθ’ ημών ο Θεός γνώτε έθνη και ηττάσθε ότι μεθ’ ημών ο Θεός» και «Κύριε των δυνάμεων μεθ’ ημών γενού , άλλον γαρ εκτός Σου βοηθόν εν θλίψεσιν ουκ έχομεν, Κύριε των δυνάμεων ελέησον ημάς», ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος «μετανοίας μέτρον», τους καλεί και ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος «της κατανύξεως μύρον». Δεν είναι τυχαίο που ο απλός Ορθόδοξος λαός μας την Ακολουθία του Μεγάλου Αποδείπνου, «Των δυνάμεων» την καλεί, εκ του στίχου «Κύριε των δυνάμεων».

Οι στίχοι που αναγιγνώσκονται όταν ψάλλομε τον στίχο «Μεθ’ ημών ο Θεός γνώτε έθνη και ηττάσθε ότι μεθ’ ημών ο Θεός» προέρχονται από τον Ησαΐα. Ο ψαλλόμενος στίχος «Μεθ’ ημών ο Θεός γνώτε έθνη και ηττάσθε ότι μεθ’ ημών ο Θεός», προέρχεται από το «γνώτε έθνη και ηττάσθε» (Ησ.  8,9) και το «ότι μεθ’ημών ο Θεός» (Ησ.  8,10).
Ο στίχος «επακούσατε έως εσχάτου της γης» (Ησ.  8,9), ο στίχος «ισχυκότες ηττάσθε» (Ησ.  8,9), ο στίχος «εάν γαρ πάλιν ισχύσητε, και πάλιν ηττηθήσεσθε» (Ησ.  8,9), ο στίχος «και ην αν βουλήν βουλεύσησθε, διασκεδάσει Κύριος» (Ησ.  8,9), ο στίχος «και λόγον, ον εάν λαλήσητε, ου μη εμμείνη εν υμίν» από τον στίχο «και λόγον, ον αν είπητε, ου μη εμμείνη εν υμίν» (Ησ.  8,10), ο στίχος «τον δε φόβον υμών ου μη φοβηθώμεν, ουδ’ ου μη  ταραχθώμεν» από τον στίχο «τον δε φόβον αυτού ου μη φοβηθήτε, ουδ’ ου μη ταραχθήτε» (Ησ.  8,12), ο στίχος «Κύριον δε τον Θεόν ημών, αυτόν αγιάσωμεν, και αυτός έσται ημίν φόβος» από τον στίχο «Κύριον αυτόν αγιάσατε, και αυτός έσται σου φόβος» (Ησ.  8,13), ο στίχος «και εάν επ’ αυτώ πεποιθώς ω έσται μοι εις αγιασμόν» από τον στίχο «και εάν επ’ αυτώ πεποιθώς ης, έσται σοι εις αγίασμα» (Ησ.  8,14), ο στίχος «και πεποιθώς έσομαι επ’ αυτώ και σωθήσομαι δι’ αυτού» από τον στίχο «και πεποιθώς έσομαι επ’ αυτώ» (Ησ.  8,17), ο στίχος «Ιδού εγώ και τα παιδία, α μοι έδωκεν ο Θεός» (Ησ.  8,18), ο στίχος «Ο λαός ο πορευόμενος εν σκότει, ίδε φως μέγα» (Ησ.  9,2), ο στίχος «Οι κατοικούντες εν χώρα, και σκιά θανάτου, φως λάμψει εφ’ ημάς» (Ησ.  9,2), ο στίχος «ότι παιδίον εγεννήθη ημίν και εδόθη ημίν» (Ησ.  9,6), ο στίχος «ου η αρχή εγεννήθη επί του ώμου αυτού» (Ησ.  9,6), ο στίχος «και της ειρήνης αυτού ουκ έστιν όριον» (Ησ.  9,6), ο στίχος «και καλείται το όνομα αυτού, Μεγάλης Βουλής Άγγελος» (Ησ.  9,6), ο στίχος «Θαυμαστός σύμβουλος» (Ησ.  9,6), ο στίχος «Θεός ισχυρός, Εξουσιαστής, Άρχων ειρήνης» (Ησ.  9,6) και  ο στίχος «Πατήρ του μέλλοντος αιώνος» (Ησ.  9,6). 

Δίδεται τοιουτορόπως και απάντηση σε όσους αναφέρονται σε ελλιπή χρήση της Παλαιάς Διαθήκης. Ποικιλοτρόπως έχουν παρεισφρήσει Παλαιοδιαθηκικά χωρία, είτε στην Υμνολογία της Εκκλησίας μας, είτε στις Ιερατικές ευχές.

Στο τέλος του Μεγάλου Αποδείπνου, όπως και στο Μικρό Απόδειπνο ο α΄ ψάλτης εμμελώς αναγιγνώσκει την Ευχή στην Υπεραγία Θεοτόκο (του μοναχού Παύλου της Μονής Ευεργέτιδος), το «Άσπιλε, αμόλυντε, άφθορε, άχραντε, αγνή Παρθένε, Θεόνυμφε Δέσποινα…» και ο β΄ ψάλτης αναγιγνώσκει την Ευχή εις τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν  (του μοναχού Αντιόχου του Πανδέκτου), το «Και δος ημίν Δέσποτα, προς ύπνον απιούσιν, ανάπαυσιν σώματος και ψυχής…».

Πριν το «Δι’ ευχών», κατά την Δευτέραν, την Τετάρτην και την Παρασκευή, ψάλλομε το «Πάντως προστατεύεις, Αγαθή» και κατά την Τρίτη και την Πέμπτη, ψάλλομε το «Σφαγήν σου την άδικον Χριστέ».

Σύμφωνα με την τάξη της Εκκλησίας, «Οι εν τοις Ιεροίς Μοναστηρίοις και Ησυχαστηρίοις λαβόντες συγχώρησιν από του Προεστώτος, απέρχονται εν τοις κελλίοις ένθα λέγουσι την Ευχήν: ‘’Τοις μισούσι και αδικούσιν ημάς συγχώρησον, Κύριε,…’’».

Όταν κάποτε στον Άγιο Παΐσιο ανέφερε κάποιος ότι ‘’έχει μέσα του φοβία’’, ο Άγιος Γέροντας, με βάση το Απόδειπνο απάντησε ως εξής : «Η φοβία που έχεις είναι μια ευλογία από τον Θεό, είναι οικονομία Θεού, για να καταφεύγεις πάντα σ’ Εκείνον δια της προσευχής.  Θα σε βοηθήσει να πιασθείς από τον Θεό. Βλέπεις το μικρό παιδί, αν δεν το φοβερίσουν, δεν μπορούν να το συμμαζέψουν. Να αγωνίζεσαι φιλότιμα και με ελπίδα στον Θεό και τότε δεν θα φοβάσαι τίποτε. ‘’Τον δε φόβον ημών ου μη φοβηθώμεν ουδ’ ου μη ταραχθώμεν, ότι μεθ’ ημών ο Θεός’’, δεν ψάλλουμε στο Μεγάλο Απόδειπνο; »

2 σχόλια :

  1. Τόσα χρόνια στο ψαλτήρι και στα απόδειπνα και όλα αυτά δεν τα ήξερα. Άξιος ο κόπος του συγγραφέως.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Μεγάλη ευλογία η συμμετοχή στη λειτουργική ζωή της Αγίας μας Εκκλησίας!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

1) Η κατάθεση σχολίου κάτω από τις αναρτήσεις θα γίνεται επωνύμως με την χρήση λογαριασμού Gοοgle και θα αναρτώνται αυτόματα.
2) Τυχόν άσεμνα ή υβριστικά σχόλια θα διαγράφονται μόλις υποπέσουν στην αντίληψη των διαχειριστών του ιστολογίου, ή κατόπιν σχετικής ενημέρωσης από τους τυχόν θιγομένους τρίτους.
3) Το περιεχόμενο του άρθρου ή των σχολίων που το συνοδεύουν, ΔΕΝ συμπίπτει με τις απόψεις και θέσεις του Ιστολογίου
4) Να μην χρησιμοποιείτε greeklish στα μηνύματά σας διότι δε θα αναρτώνται.
5) Να τσεκάρετε το πλαίσιο "Να λαμβάνω ειδοποιήσεις" που βρίσκεται κάτω από το μήνυμα σας, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, ώστε να ειδοποιείστε για τα επόμενα σχόλια αυτής της ανάρτησης, μέσω της ηλεκτρονικής σας διεύθυνσης.
6) Για επικοινωνία : Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: istologionkatanixis@gmail.com